فكرى نظام كهن آغاز و به تدريج زمينه را براى پذيرش اصول اعتقادى - اخلاقى اسلام آماده كرد . در اين مجال برخى از تحوّلات فكرى كه با بعثت پيغمبر صلى الله عليه و آله آغاز گرديد اجمالًا مورد بحث قرار مىگيرد . آزادانديشى به‌جاى تقليد اعتقادى چنان‌كه قبلًا گذشت ، در دوران جاهليت ، عقل به ميدان عقيده و ايمان راه نداشت و تا حدّى متروك مانده بود . رؤساى قبايل ، مردم را چنان بارآورده بودند كه بىتأمّل به تقليد نياكان برخيزند و كوركورانه فرمانبر كاهنان و اربابان باشند . پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله نخست مىبايست اين جمود فكرى را در هم بشكند و آزادى انديشه و فكر را تأمين كند . زيرا بدون وارد شدن عقل به صحنه انديشه و تفكّر هر كارى ابْتر و بىنتيجه مىماند و به‌انجام نمىرسيد ، لذا نخستين آياتى كه نازل شد مربوط به فراگيرى علم و دانش بود . « اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ الَّذى خَلَقَ . . . الَّذى عَلَّمَ بِالْقَلَمَ . » « 1 » و پيامبر صلى الله عليه و آله فرمود : « بِالتَّعْليمِ ارْسِلْتُ » « 2 » من فرستاده شدم براى تعليم . و خداى متعال در هدف بعثت پيامبر فرمود : « هُوَ الَّذى بَعَثَ فِى الْامِّييّنَ رَسُولًا مِنْهُمْ يَتْلُوا عَلَيْهِمْ اياتِهِ وَ يُزَكّيهِمْ وَ يُعَلِّمُهُمُ الْكِتابَ وَالْحِكْمَةَ » « 3 » ؛ او كسى است كه در ميان مردم امّى رسولى را از خودشان مبعوث كرد تا آيات او را بر آنها بخواند و آنان را تزكيه كند و كتاب و حكمت را به آنها بياموزد . رسول خدا صلى الله عليه و آله با تمام وجود براى نجات مردم از جهل تلاش كرد و در اين راه از هيچ كوششى دريغ نكرد . و قرآن كريم كسانى را كه بدون تفكّر و آگاهى از ديگران تبعيّت مىكردند سخت مورد نكوهش قرار داده فرمود : « وقتى به آنها گفته شود از قرآن پيروى

--> ( 1 ) - علق ( 96 ) ، آيات 1 - 2 . ( 2 ) - « وَ خَرَجَ صلى الله عليه و آله فَاذاً فِى الْمَسْجِدِ مَجْلِسانِ مَجْلِسٌ يَتَفَقَّهُونَ وَ مَجْلِسٌ يَدْعُونَ اللَّهَ وَ يَسْئَلُونَ فَقالَ كِلاهُما الى خَيرٍ امَّاهؤُلاءِ فَيَتَعَلَّمُونَ وَ يَفْقَهُونَ ، هؤُلاءِ افْضَلَ بِالتَّعْليمِ ارْسِلْتُ ثُمّ قَعَدَ مَعَهُمْ . » بحارالانوار ، ج 1 ، ص 206 . ( 3 ) - جمعه ( 62 ) ، آيهء 2 .